विदर्भ खाद्य पाककृती

Vidarbha Food Recipes — घरगुती चव, पारंपारिक पद्धत

सावजी मटण रस्सा

विदर्भाची ओळख म्हणजे सावजी मटण. नागपूर, अमरावती आणि वर्धा भागात ही पाककृती प्रत्येक घरात वेगवेगळ्या पद्धतीने बनवली जाते. तिखट, मसालेदार आणि गडद रंगाचा रस्सा हे याचे वैशिष्ट्य.

सावजी समाजाच्या मसाल्याची खासियत म्हणजे खसखस, सुक्या खोबऱ्याचा कीस आणि लवंगाचा सुगंधी मेळ. घरी बनवलेला मसाला विकत घेतलेल्यापेक्षा खूप वेगळी चव देतो.

साहित्य

कृती

कांदा सोनेरी होईपर्यंत परतून घ्या. आले-लसूण घालून परता. मटण घालून १० मिनिटे शिजवा. सावजी मसाला आणि मीठ घाला. पाणी घालून मंद आचेवर ४५ मिनिटे शिजवा. भाकरी किंवा भातासोबत गरम-गरम सर्व्ह करा.

सावजी चिकन

मटणाच्या जोडीला सावजी चिकनही नागपुरी पंगतीचा अविभाज्य भाग आहे. मसाला तोच, पण चिकन लवकर शिजते म्हणून शिजवायची पद्धत थोडी वेगळी असते.

साहित्य

कृती

कांदा आणि खोबरं वेगवेगळं भाजून मिक्सरमधून फिरवा. चिकनला मसाला आणि पेस्ट लावून १५ मिनिटे मुरवा. कढईत तेलावर परतून पाणी घालून २५ मिनिटे शिजवा. वर कोथिंबीर आणि कांदा.

पुरणपोळी

होळी, गुढी पाडवा आणि दिवाळीला घरोघरी बनणारी पुरणपोळी. विदर्भात आम्ही गूळ आणि चणाडाळ यांच्या प्रमाणात थोडा बदल करतो — पुरण थोडे अधिक गोड आणि मऊ.

साहित्य

कृती

चणाडाळ शिजवून पाणी काढून टाका. गूळ घालून घट्ट होईपर्यंत शिजवा. वेलची पूड मिसळा हे झालं पुरण. कणिक मळून लाटून पुरण भरा आणि पोळी लाटा. तव्यावर तूप लावून भाजा.

झुणका भाकर

विदर्भाच्या शेतकऱ्याचे साधे जेवण. ज्वारीची भाकर आणि बेसनाचा झुणका — झटपट होणारी आणि पोटभर पाककृती. कांदा आणि हिरवी मिरची सोबत खा.

साहित्य

कृती

तेलात मोहरी, हिंग, कढीपत्ता घाला. कांदा परता. बेसन घालून परतून घ्या. पाणी शिंपडून झाकण ठेवा. ५ मिनिटांत झुणका तयार. भाकरी सोबत खा.

वरण भात

रोजच्या जेवणाचा गाभा. साधा पण समाधानी. विदर्भात तूरडाळीला पंजाबी मसाला न लावता फक्त हळद, मीठ आणि तुपाची फोडणी देतो.

साहित्य

कृती

डाळ कुकरमध्ये शिजवा. तुपात जिरे आणि हिंग टाकून फोडणी द्या. डाळीवर ओता. भात वेगळा शिजवा. एकत्र वाढा.

पाटोडी रस्सा

विदर्भाची खासियत. बेसनाच्या पाटोड्या तळून रश्शात घालतात. मटणाची सर असलेली शाकाहारी डिश म्हणून ओळखली जाते. लग्न-समारंभात हमखास असते.

साहित्य

कृती

बेसन पाण्यात कालवून घट्ट पीठ बनवा. ताटावर पसरून थंड झाल्यावर चौकोनी तुकडे कापा. तळून घ्या. कांदा-टोमॅटो वाटून मसाल्यासोबत परता, पाणी घाला, उकळी आल्यावर पाटोड्या सोडा.

भरली वांगी

लहान काळी वांगी, आत मसाला भरून तेलावर शिजवलेली. पारंपारिक विदर्भीय पद्धतीत शेंगदाणे आणि खोबऱ्याचा कूट जास्त असतो.

साहित्य

कृती

वांग्यांना चार चिरा द्या (देठ अखंड ठेवा). शेंगदाणा-खोबरं-मसाला एकत्र करून भरा. कढईत तेलावर परतून झाकून मंद आचेवर शिजवा. गूळ शेवटी घाला.

काळ्या वाटाण्याची उसळ

दुपारच्या जेवणासोबत किंवा भाकरीबरोबर. काळे वाटाणे रात्रभर भिजवल्याशिवाय चांगले शिजत नाहीत हे लक्षात ठेवा.

साहित्य

कृती

वाटाणे कुकरमध्ये शिजवा. कांदा-टोमॅटो परतून मसाला घाला. वाटाणे पाण्यासह घाला आणि १० मिनिटे उकळवा. चपातीसोबत खा.

कांदा भजी

पावसाळ्याची ओळख. चहासोबत कांदा भजी म्हणजे पारंपारिक विदर्भीय संध्याकाळ. बेसनात ओवा घातला तर पचायला हलकी होतात.

साहित्य

कृती

कांद्यावर मीठ शिंपडून ५ मिनिटे ठेवा. बेसन व मसाले मिसळा. पाणी न घालता कांद्याच्या पाण्यानेच पीठ कालवा. गरम तेलात तळून घ्या.

साबुदाणा खिचडी

उपवासाचा हुकूमी पदार्थ. साबुदाणा रात्रभर भिजवणं हे महत्त्वाचं — नाहीतर खिचडी चिकट होते.

साहित्य

कृती

तुपात जिरे, मिरच्या टाका. बटाटा परता. साबुदाणा घालून शेंगदाणा कूट मिसळा. ५ मिनिटे शिजवा. लिंबू पिळून सर्व्ह करा.

बासुंदी

दिवाळी, संक्रांतीच्या मेजवानीचा गोड शेवट. दूध सावकाश आटवणे हाच मुख्य कौशल्याचा भाग.

साहित्य

कृती

जाड बुडाच्या भांड्यात दूध मंद आचेवर अर्धे होईपर्यंत आटवा. ढवळत राहा. साखर घाला, पुन्हा १० मिनिटे आटवा. वेलची, केशर, सुकामेवा घाला. थंड करून सर्व्ह.

अनारसा

दिवाळीचा खास गोड पदार्थ. तांदूळ ३ दिवस भिजवणे हे पारंपारिक पद्धतीतलं रहस्य आहे. वेळ लागतो पण चव अप्रतिम.

साहित्य

कृती

तांदूळ वाळवून दळून घ्या. पिठीसाखर मिसळून तूप घाला. मऊ गोळा बनवा. लहान गोळ्यावर खसखस लावून तळा. मंद तेलात तळणे महत्त्वाचे.

ज्वारीची भाकरी

विदर्भाची मूळ पाककृती. गव्हाच्या चपातीपेक्षा भाकरी जास्त पौष्टिक. तापलेल्या तव्यावर हाताने थापणे हे कौशल्याचे काम.

साहित्य

कृती

पिठात मीठ, गरम पाणी घालून मऊ कणिक मळा. हाताने थापून गोल भाकरी बनवा. तव्यावर भाजा, मग सरळ ज्योतीवर फुगवा. तुपासोबत खा.

वडा भात

विदर्भात लग्नात किंवा खास प्रसंगी हमखास. मसालेदार भात आणि उडीद डाळीचे वडे — एकत्र खाल्ल्याने चव वाढते.

साहित्य

कृती

डाळ वाटून फेसून घ्या. मिरची-आले-हिंग घाला. वडे थापून तळा. भात साधा शिजवा. वड्यासोबत तूप घालून खा.

बटाटा भाजी

पुरीसोबत किंवा डब्यात नेण्यासाठी. साधी पण रोजच्या जेवणाला कंटाळा येऊ देत नाही.

साहित्य

कृती

तेलात मोहरी, हिंग, कढीपत्ता टाका. कांदा परता. बटाटा घालून हळद-मीठ मिसळा. थोडे पाणी घालून ५ मिनिटे शिजवा. लिंबू पिळा.

मसाला भात

पाहुणे आले की हमखास बनतो. भाज्या आणि मसाला यांच्या एकत्रित चवीचा भात — एकाच डिशमध्ये संपूर्ण जेवण.

साहित्य

कृती

तुपात कांदा परता. भाज्या आणि मसाला घाला. तांदूळ धुवून घालून परता. दुप्पट पाणी घालून शिजू द्या. वाफ काढून सर्व्ह करा.

तांबडा रस्सा

कोल्हापूर-विदर्भ सीमेवरची प्रसिद्ध डिश. मटण किंवा चिकनसोबत वाढतात. लाल तिखटाचा रंग आणि तेलाचा थर वर तरंगत असतो — हीच ओळख.

साहित्य

कृती

कांदा-खोबरं वाटून घ्या. तेलावर परतून तिखट घाला. मटणाचा खार घालून १० मिनिटे उकळवा. वर तेलाचा थर तरंगायला लागला की तयार.

पांढरा रस्सा

तांबड्याच्या जोडीला पांढरा. हलका, सौम्य आणि सुगंधी. मटण-चिकनसोबत जेवणाची पंगत पूर्ण होते.

साहित्य

कृती

खोबरं, काजू, आले-मिरच्या वाटून घ्या. खाराला घालून १० मिनिटे शिजवा. मीठ चवीनुसार. सर्व्ह करताना कोथिंबीर पेरा.

वरादी चिकन

वर्धा भागातली खासियत. सावजीपेक्षा मसाला थोडा वेगळा — सुक्या मसाल्याऐवजी ओलं खोबरं आणि लसूण जास्त.

साहित्य

कृती

लसूण आणि खोबरं वाटून पेस्ट करा. कांदा परतून पेस्ट घाला. चिकन घालून १० मिनिटे शिजवा. पाणी घालून २० मिनिटे उकळवा.

खानदेशी मटण

विदर्भाच्या पश्चिमेकडे खानदेशी प्रभाव दिसतो. हिरव्या मसाल्याची ही डिश थोडी कमी तिखट पण अत्यंत सुगंधी.

साहित्य

कृती

कोथिंबीर, पुदिना, मिरच्या वाटून पेस्ट. मटणाला दह्यात आणि पेस्टमध्ये मॅरिनेट करा. तेलात परतून शिजवा. ४० मिनिटे मंद आच.

पिठलं भाकरी

शेतकऱ्यांचे पारंपारिक जेवण. बेसनाचे पातळ पिठलं आणि गरम भाकरी — जोडी न बदलणारी.

साहित्य

कृती

तेलात मोहरी, हिंग, लसूण, मिरच्या टाका. बेसन भाजून पाणी घाला. ढवळत राहा, गुठळ्या होऊ देऊ नका. १० मिनिटांत पातळ पिठलं तयार.

तुरीची आमटी

विदर्भाच्या तुरीची चव खास. आमटीत गोडा मसाला आणि कोकम — हीच ओळख.

साहित्य

कृती

डाळ शिजवा. तुपात फोडणी द्या. कोकम, गोडा मसाला, तिखट, गुळ घाला. १० मिनिटे उकळवा. भातासोबत वाढा.

मुगाची खिचडी

आजारपणात किंवा हलक्या जेवणासाठी. पचायला हलकी आणि पौष्टिक.

साहित्य

कृती

डाळ-तांदूळ धुवून कुकरमध्ये घाला. हळद, मीठ आणि ४ कप पाणी. ३ शिट्ट्या काढा. तुपात जिरे, हिंग फोडणी देऊन वर ओता. लोणच्यासोबत खा.

कोथिंबीर वडी

संध्याकाळच्या चहासोबत. वाफवून मग तळून केल्या जातात — चव टिकते आणि तेल कमी लागते.

साहित्य

कृती

सर्व जिन्नस मिसळून घट्ट पीठ बनवा. ताटाला तेल लावून पीठ पसरा. १५ मिनिटे वाफवा. थंड झाल्यावर चौकोनी तुकडे कापून तळा.

अळुवडी

श्रावणात पानांच्या ऋतूत. अळूच्या पानांवर मसाल्याचं पीठ लावून गुंडाळून वाफवायचं.

साहित्य

कृती

बेसनात चिंच-गूळ-मसाला कालवून घट्ट पेस्ट बनवा. पानांवर पेस्ट पसरून रोल करा. वाफवा. थंड झाल्यावर तुकडे कापून तेलात तीळ टाकून परता.

श्रीखंड

सणासुदीचा आवडता पदार्थ. दह्याचे पाणी काढून चक्का बनवणे हीच मुख्य कृती. पुरीसोबत खाणे ही खासियत.

साहित्य

कृती

दही पंचाला बांधून ६ तास टांगून ठेवा. पाणी पूर्ण निथळल्यावर चक्का तयार. साखर, केशर, वेलची मिसळा. फ्रिजमध्ये थंड करा. पुरीसोबत वाढा.

गुळाची पोळी

संक्रांतीला घरोघरी. तीळ-गुळाचं पुरण भरलेली पातळ पोळी. थंडीत खाण्यासाठी आदर्श.

साहित्य

कृती

गूळ आणि तीळ मिक्सरमधून फिरवून पुरण बनवा. कणिक मळून लाटा, पुरण भरून पुन्हा पातळ लाटा. तव्यावर तूप लावून भाजा.

शेव भाजी

विदर्भाची स्वतःची ओळख. बेसनाची शेव रश्शात घालून. लग्नात-समारंभात पंगतीचा भाग.

साहित्य

कृती

कांदा-टोमॅटो वाटून घ्या. तेलात पेस्ट परतून मसाले घाला. पाणी घालून रस्सा बनवा. वाढताना भांड्यात शेव टाकून वर रस्सा ओता.

मटकी उसळ

हलका नाश्ता किंवा पावसाळी संध्याकाळचा पदार्थ. मटकी मोड येऊन दिल्यावर पौष्टिक होते.

साहित्य

कृती

तेलात कांदा परतून पेस्ट घाला. टोमॅटो आणि मसाले घाला. मटकी आणि १ कप पाणी घालून १० मिनिटे शिजवा. लिंबू पिळून सर्व्ह करा.

थालीपीठ

विविध पीठांचा एकत्रित वापर. नाश्त्याला किंवा रात्रीच्या हलक्या जेवणाला आदर्श. लोणच्यासोबत किंवा दह्यासोबत खा.

साहित्य

कृती

सर्व पिठं आणि भाज्या एकत्र करून घट्ट कणिक मळा. हाताने तव्यावर थापा, मधोमध भोक पाडा (तेल घालण्यासाठी). दोन्ही बाजू भाजा. लोणच्यासोबत खा.

← नवीन पोस्ट     जुन्या पोस्ट →